Жасанды интеллект заңдарды өздігінен әзірлеп, сараптама жүргізіп, құқықтық және әлеуметтік-экономикалық салдарын болжай ала ма? Бұл мәселе сарапшылар арасында талқылануда. Қазақстан Республикасы Президентінің Іс басқармасы жанындағы Парламентаризм институтының Қоғамдық заңнама орталығының жетекшісі, заң ғылымдарының докторы (PhD) Шолпан Саймова өз пікірімен бөлісті, деп хабарлайды infohub.kz.
2023 жылғы 1 қыркүйекте Қазақстан халқына Жолдауында Президент Қасым-Жомарт Тоқаев цифрландырудың стратегиялық маңыздылығын атап өтіп, елді IT саласында озық мемлекетке айналдыру және жасанды интеллект технологияларын енгізу міндетін қойды. Бұл бастама Үкімет бекіткен 2024–2029 жылдарға арналған жасанды интеллектті дамыту тұжырымдамасында жалғасын тапты. Тұжырымдаманы іске асыру аясында 2025 жылға қарай суперкомпьютер іске қосылып, 2029 жылға қарай жасанды интеллект қолданылатын мемлекеттік қызметтердің үлесі 20 пайызға жеткізілмек. Сондай-ақ парламент қызметін цифрландыру жұмыстары жүргізілуде: бизнес-процестерді реинжинирингтеу және мемлекеттік органдардың ақпараттық жүйелерімен интеграцияланған E-Parlament бірыңғай платформасын құру.
Сарапшылардың бағалауынша, 2030 жылға қарай жасанды интеллект әлемдік ЖІӨ-нің 7 пайызына дейінгі үлесті қамтамасыз ететін болады, ал 2027 жылға қарай жасанды интеллекттің жаһандық нарығының капитализациясы 400 миллиард доллардан асады. Заң шығару қызметінде жасанды интеллектті пайдалану — жаһандық тренд. Мысалы, Бразилияда жасанды интеллект толығымен әзірлеген заң қабылданды, бұл оның заң шығарудағы рөлі туралы пікірталас тудырды.
Қазақстан Республикасының Парламенті үш негізгі функцияны орындайды: өкілдік, бақылау және заң шығару. Цифрлық күш-жігер әзірге негізінен өкілдік функцияға бағытталған, бірақ жасанды интеллектті заң шығару үдерісіне енгізудің әлеуеті зор. Парламентаризм институты үш құралды зерттеуде: жасанды интеллектті құқықтық сараптама үшін пайдалану, деректерді талдау негізінде болжамдар жасау және заңнамалық мәтіндерді құруды автоматтандыру. 2020 жылы Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл агенттігі нормативтік құқықтық актілер жобаларының ғылыми сыбайлас жемқорлыққа қарсы сараптамасына 2,4 миллиард теңге бөлді, ал Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ 1,5 миллиард теңге бөлді. Ескі тәсілдің тиімсіздігінің мысалы – Су кодексінің жобасымен жұмыс, онда 70-ке жуық тұжырымдамалық ескерту анықталды, ішкі заңнамалық актілер толықтырылмады және конституциялық нормаларға қайшылықтар болды. Су кодексін әзірлеу екі жылға созылды.
Заң шығару үдерісіне жасанды интеллектті енгізу үшін бірыңғай оператор құру қажет, ол құралдарды әзірлеп, мамандарды оқытады. Парламентаризм институты осындай оператор ретінде әрекет етуге дайын. Алайда тәуекелдер де бар: киберқауіпсіздік, мемлекеттік жүйелерге қол жеткізудің техникалық шектеулері, тілдік ортаның дамымауы. «Жылдам жеңістер» стратегиясына назар аудару маңызды — тез енгізуге және нақты нәтиже алуға бағытталған тұжырымдамалық шешімдер қабылдау. Жасанды интеллект заң шығару үдерісін өзгертуге, дәлдікті арттыруға және заң жобаларын әзірлеу уақытын қысқартуға қабілетті, бұл құқықтық жүйенің өзгерістерге жедел бейімделуіне мүмкіндік береді.