Қазақстан Ұлттық банкі қылмысты тергеуден оның алдын алуға бет бұрды. Енді ақша аударылғанға дейін алаяқтықты болдырмау үшін банктер, байланыс операторлары, маркетплейстер және басқа нарық ойыншыларының деректері біріктіріледі, ал күдікті әрекеттерді жасанды интеллект анықтайды. Бұл туралы infohub.kz сайты хабарлайды.
Бұл туралы Ұлттық банк төрағасының орынбасары Бинур Жаленов мәлімдеді.
«Мойындау керек, алаяқтық мәселесі әлі күнге дейін өзекті. Бізде, жалпы мемлекеттік органдар сияқты, жұмыс тиімділігін арттыруға үлкен әлеует бар», – деді ол.
Жаленовтың айтуынша, қазір алаяқтықпен күрес негізінен реактивті сипатқа ие. Әдетте, ақша аударылғаннан кейін, зардап шеккен адам банкке немесе полицияға жүгінген соң ғана шаралар қабылданып, тергеу жүргізіліп, ұрланған қаражатты қайтару әрекеттері жасалады.
Енді Ұлттық банк проактивті жүйе құруды көздейді. Ол күдікті операция аяқталғанға дейін алаяқтық схемаларды анықтауға мүмкіндік береді.
Ол үшін 2026 жылдан бастап реттеуші телефон операторлары, қаржы ұйымдары, маркетплейстер, криптовалюта инфрақұрылымы және басқа да көздердің деректерін біріктіреді.
«Алаяқтық әдетте қоңырау, хат-хабарлар арқылы, яғни телефон операторларының деректері арқылы пайда болады. Сондықтан биылдан бастап біз телефон операторлары, қаржы ұйымдары, маркетплейстер, криптоактивтер және басқа да деректерді біріктіреміз. Осы арқылы жасанды интеллект көмегімен мінез-құлық үлгілеріне сүйене отырып, әлеуетті алаяқтарды және ең бастысы, әлеуетті құрбандарды алдын ала анықтаймыз», – деп түсіндірді Жаленов.
Оның айтуынша, жүйе пайдаланушылардың мінез-құлқын талдайды. Егер адам әлеуметтік инженерияның ықпалында болса, оның әрекеттері әдеттегіден тыс болады.
«Адам әлеуметтік инженерияның ықпалында болғанда, ол әдеттен тыс әрекет етеді – көптеген банктік қосымшаларды ашады, қоңырау шалады және т.б. Сол сияқты алаяқтар да ерекше әрекет етеді. Біз қазір жасанды интеллекті осы үлгілерді автоматты түрде анықтай алатындай етіп зерттеп жатырмыз», – деп атап өтті Ұлттық банк төрағасының орынбасары.
Күдікті әрекеттер анықталған жағдайда жүйе банктерге немесе байланыс операторларына сигнал жіберіп, олар алаяқтықтың алдын алу үшін шаралар қолдана алады, соның ішінде операцияларды бұғаттау немесе басқа да қорғаныс тетіктері.
Ұлттық банктің презентациясында жаңа жүйе аясында екі жасанды интеллект агентін пайдалану жоспарланғаны айтылды. Оның бірі – «Талдаушы» – әрбір алаяқтық оқиғасын зерттеп, тергеушілерге ұсынымдар қалыптастырады. Екінші жасанды интеллект агенті – «Бақылаушы» – интернет пен Даркнетті бақылап, жаңа алаяқтық схемалар мен типологияларды анықтайды.
Даркнет (көлеңкелі интернет) – бұл әдеттегі Google сияқты іздеу жүйелерімен индекстелмейтін желінің жасырын сегменті. Ол арнайы бағдарламаларды (мысалы, Tor браузерін) қажет етеді және толық анонимділікті қамтамасыз етеді. Бұл желі заңсыз сауда үшін де, сөз бостандығын қорғау үшін де қолданылады.
Ұлттық банкте жасанды интеллектті қолдану бұрын жасалған қылмыстарды тергеуден олардың уақтылы алдын алуға көшуге мүмкіндік береді деп есептейді.
Жаленовтың айтуынша, пилоттық жоба іске қосылды, ал оның алғашқы нәтижелерін 2026 жылдың соңына қарай ұсыну жоспарланып отыр.