Қазақстанда «ұят» ұғымы көне заманнан бүгінге дейін үлкен өзгерістерге ұшырады: ежелгі намыс кодексінен цифрлық құбылыс пен «табыс культіне» дейін. Бір кезде далада рудан қуылу қорқынышы өліммен тең болса, кейін ұят қоғамдық бақылау құралына айналды. Қазір қазақстандықтар азғындықпен айыпталудан гөрі басқа нәрселерден – ұлттық бірыңғай тестілеуден (ҰБТ) сүрінуден, 40 жаста пәтері болмаудан қатты ұялады, деп хабарлайды infohub.kz.
Тарихи тұрғыдан ұят жеке сезім ғана емес, күрделі әлеуметтік институт болды. Тарихшы Гаухар Канафинаның айтуынша, «ұят ұғымы рудың ар-намысы мен абыройына, жеті атаға және ұрпаққа деген жеке жауапкершілікпен тығыз байланысты». Жазба заңдар мен полиция болмаған кезде ұят қоғамды хаостан сақтайтын негізгі тетік қызметін атқарды. «Өлімнен ұят күшті» деген мақал шынайы өмірді көрсетті: қоғамнан аластау қаупі өлімнен де қорқынышты болды. Ұят экономиканы, отбасы иерархиясын және тұрмыс ережелерін реттеді. XIX ғасырдағы орыс зерттеушісі Алексей Левшин «қазақтарда алдау және опасыздық басқа қоғамдарға қарағанда әлдеқайда сирек кездеседі» деп атап өткен.
Кеңес кезеңінде тепе-теңдік бұзылды: ерлердің ұяты әлсіреді, өйткені мемлекет қорғау және қамтамасыз ету функцияларын өз мойнына алды, ал әйелдердің ұяты күшейді. Әйел шаңырақтың сақтаушысы және ұлттық бірегейліктің иесі болып қалды, оның мінез-құлқына бақылау күшейді. Қос стандарттар бекіді: ер адам үшін некесіз байланыс «ұсақ ойын санатында» болса, әйел үшін өшпейтін дақ болып есептелді.
Интернет пен әлеуметтік желілердің келуімен (2000-жылдардың соңы – 2010-жылдардың басы) жаңа дәуір басталды. Кез келген әрекет жалпыхалықтық назарға ілігуі мүмкін болды. Анонимді «ұятмендер» пайда болып, компромат жариялайтын парақшалар ашты. Астанадағы қыз мүсінін орамалмен жауып, қоғамдық пікірталас тудырған Талғат Шолтаев – айқын мысал. Гендерлік ассиметрия күшейді: ерлер дау-дамайы «әйелдер күнәсіне» қарағанда әлдеқайда аз талқыланды.
Бүгінде ескі ұят әлсіреп, орнына жаңасы келеді. Ірі қалаларда ажырасу, некесіз бала туу немесе психологқа бару ұят саналмайды. Алайда шағын қалаларда, Жезқазған тұрғыны Г.-ның айтуынша, «ескі ұят әлі күшінде. Ажырасу, қыздың 30-дан асса тұрмысқа шықпауы, қысқа киім кию, тамақ пісіре алмау – бәрі ұят. Ескі ұятқа жаңасы қосылды: ҰБТ-ны нашар тапсыру, грантқа түспеу, табысқа ұмтылмау – ұят».
Құрбанды айыптауға деген көзқарас та өзгеруде. Жақында бір қызды көшеде мопедші құйрығынан ұрған оқиға полицияның емес, оның «Сіз қысқа киім кигенсіз бе?» деген сұрағына наразылық тудырды. Пікір білдірушілер қызды қолдады, бұл қоғамдық санадағы өзгерісті көрсетеді.
Үйлену тойы нормалары да өзгеруде: бұрын қарапайым той жасау ұят болса, қазір тойға несие алу ұят болып саналады. Тілші жүргізген сауалнамада қазақстандықтар заманауи ұятқа мыналарды жатқызды: ер адамның бизнеске қатысы жоқ болса да әлеуметтік желіні белсенді жүргізуі, ҰБТ-ны нашар тапсыру, шетелде оқымау, қазақпен үйленбеу, 40-қа дейін пәтері болмау, сондай-ақ (үлкен ұрпақтың пікірі бойынша) шөберелердің болмауы. Респонденттердің бірі ұяттың орнына «харам» ұғымы жиі қолданыла бастағанын атап өтті.
Психолог Айнур Құмарғали нормалардың біркелкі еместігін растайды: «Үлкен қаладағы ажырасу мен Алматыдан 500 шақырым жердегі ауылдағы ажырасу – екі бөлек нәрсе. Жаңа нормалар шағын елді мекендерге біртіндеп жетеді, бірақ әртүрлі жылдамдықпен». Ол өзгерістерді демографиялық ауысумен байланыстырады: адамдар кейінірек үйленеді, көбірек білім алады, экономикалық жағынан тәуелсіз болады. «Адамның өмірі үлкен отбасының пікіріне азырақ тәуелді болған сайын, жеке таңдауға көбірек орын пайда болады». Оның айтуынша, ұят ешқайда жоғалмайды, тек объектісін өзгертеді: бір ортада өзін-өзі дамытпау ұят саналса, енді бірінде ерте жұмысқа шыққаны үшін айыптайды.
Табыс саласындағы қысым ерекше байқалады. «Адамдар өмірлік деңгейін көтере алмайтынын мойындағанша несие алуды жөн көреді. Қазақстанда бұл тойларда анық көрінеді», – дейді сарапшы. Сонымен қатар жүйелі ағарту жұмысының жоқтығынан жыныстық тақырыптар әлі де қатты табуланған.
Ұят туралы пікірталастардың жаңа толқынын ресейлік журналист Илья Варламовтың Қазақстандағы тұрмыстық зорлық-зомбылық туралы фильмі тудырды. Прогрессивті аудитория мәселені көтергені үшін алғыс айтса, консервативті бөлігі әдеттегідей «өз ісіңмен шұғылдан» деп жауап беріп, «елдің абыройы түседі» деп қорқады. Фильм кейіпкері Анар Боранбаева: «Қазақстан – қылмыстарды жүйелі түрде жасыратын эпицентр» деп атап көрсетті.
Автор бір сәтке Варламовтың бейнесін көргенде өзі де ішкі ұят сезінгенін мойындайды: «Неге бізді шетелдік талқылайды?» Бұл ішкі диалог – қоғамның өтпелі кезеңін көрсетеді. Ұят тірі, ол тек объектісін ауыстырды: енді рудың намысын емес, наразылардың түсінігіндегі «ел намысын» қорғайды.